Computer Aided Translation
Wat is een CAT-tool?
Vertalers maken steeds vaker gebruik van software die hen ondersteunt bij hun werk. Dergelijke computersoftware wordt samenvattend "Computer Aided Translation" (in het kort CAT) genoemd. Hoewel dit eigenlijk term is voor veel soorten software die allemaal iets met vertalen te maken hebben, hebben de meeste CAT-tools toch een grote overeenkomst: ze onthouden vertaalde zinnen in een zogenaamd "vertaalgeheugen", in vakjargon een "Translation Memory". In zo'n Translation Memory wordt alle vertaalde tekst in kleine stukjes, "Translation Units", opgeslagen. Een CAT-tool is overigens geen vertaalmachine, maar een hulpmiddel voor menselijke vertalers.
Bijvoorbeeld: een vertaler heeft een opdracht gekregen om een lang document van een vreemde taal naar het Nederlands te vertalen. Bovendien zitten er in de tekst nogal wat herhalingen. In zo'n geval is een CAT-tool erg handig, want het doet het volgende: eerst verdeelt het de tekst in zogenaamde segmenten. Afhankelijk van de instellingen kunnen dat hele zinnen, alinea`s, cellen uit een werkblad, enz. zijn. De vertaler typt daarna segment na segment de juiste vertalingen in. Wanneer er een segment opduikt dat lijkt op een eerder vertaald segment, geeft het programma zelf een voorstel uit zijn vertaalgeheugen (Translation Memory). De vertaler kan dit voorstel accepteren, wijzigen, of toch een iets andere vertaling gebruiken. Afhankelijk van het aantal herhalingen in een document neemt een CAT-tool de vertaler soms enorm veel (typ)werk uit handen. Maar ook helpt een CAT-tool het woordgebruik consistenter te maken, heel belangrijk bij o.a. technische of juridische vertalingen. Daarnaast bieden de meeste CAT-tools verschillende andere handige functies, bijvoorbeeld de mogelijkheid woordenlijsten bij te houden.
Twee voorbeelden van CAT-tools
Er zijn veel verschillende CAT-tools in de omloop, variërend van eenvoudige kleine hulpprogramma's tot grote dure softwarepakketten. Twee kleine en niet al te dure CAT-tools zijn Wordfast en OmegaT. Beide programma's zijn relatief snel onder de knie te krijgen. OmegaT is kosteloos van de project-website te downloaden, het wordt onder GNU-licentie als Open Source software beschikbaar gesteld en er is een actieve community van vrijwillige programmeurs die zich voor het project inzetten. Wordfast is een commercieel programma waarvoor een licentie nodig is, maar voor kleine vertaalprojecten wordt een gratis versie beschikbaar gesteld. Deze heeft alle functies van het 'normale' programma, maar de grootte van de Translation Memory is beperkt tot 500 Translation Units. Vaak is dit voldoende voor kleine vertaalprojecten, maar wie groter en serieuzer gebruik van het programma wil maken, kan hier niet zonder licentie.
Starten en bediening
Wordfast-gebruikers vinden bovenaan in het venster van hun tekstverwerker een speciale Wordfast-werkbalk. Door op de "start" knop te klikken, gaat Wordfast aan het werk. Het maakt een onderverdeling in segmenten en markeert vervolgens het eerste segment met een gekleurd kader - eronder een leeg kader waarin de vertaling moet worden getypt. Na het ingeven van de vertaalde tekst kan met alt+down naar het volgende segment worden gegaan. Als alles is vertaald, moet het document worden "opgeschoond" d.w.z. de originele tekst moet worden verwijderd, zodat alleen het vertaalde document overblijft. Vervolgens wordt het bestand weer opgeslagen.
In OmegaT moet er allereerst een "project" worden aangemaakt, waarin de te vertalen bestanden worden geïmporteerd. Er kunnen meerdere documenten tegelijk in hetzelfde project worden geladen, zelfs complete mappenstructuren worden door OmegaT geaccepteerd - erg handig bij grotere projecten. Je kunt lekker overzichtelijk werken zonder steeds nieuwe documenten te moeten openen. Na het vertalen van het eerste document gaat OmegaT vanzelf door naar het volgende. Ook "opschonen" is bij OmegaT niet nodig. Het programma creëert zelf nieuwe vertaalde bestanden. OmegaT is een op zichzelf staand programma, hierdoor kunnen speciale functies van Word waaronder autocorrectie, automatische spellingscontrole e.d. niet worden gebruikt. Anderzijds beschikt OmegaT over een uitstekende zoekfunctie die binnen het hele project naar vaker voorkomende uitdrukkingen kan zoeken.
Ondersteunde bestandsformaten
Beide CAT-tools kunnen met verschillende bestandsformaten overweg. Wordfast is primair ontworpen voor Word; het kan dus goed omgaan met MS Office-documenten en tekstbestanden. Er zijn nog meer formaten mogelijk maar die moeten eerst door een aparte tool worden bewerkt. OmegaT weet raad met MS Office-, OpenOffice-bestanden, HTML, XHTML, Docbook en enkele andere formaten waaronder .INI, Java en Java Help. Bij OmegaT dienen Office-bestanden eerst in OpenOffice te worden geconverteerd, ik kan uit ervaring zeggen dat dit eigenlijk altijd probleemloos verloopt.
Een internationaal erkende standaard voor Translation Memories is het zogenaamde TMX-formaat. Het invoeren van zo'n standaardformaat heeft ertoe geleid dat vertalers nu gemakkelijk hun Translation Memories kunnen uitwisselen, maar ook dat opdrachtgevers, die veel verschillende vertalers aan het werk hebben, zelf een eigen Translation Memory beschikbaar kunnen stellen, ongeacht het programma dat de vertaler gebruikt. OmegaT maakt intern gebruik van dit TMX-formaat, Wordfast slaat zijn TM op als tekstbestand dat voor een eventuele uitwisseling eerst moet worden geconverteerd.
Handig aan de beide besproken vertaal-hulpprogramma's is dat ze onder alle gangbare besturingssystemen functioneren. Wordfast moet worden geïnstalleerd als een macro in MS Word, terwijl OmegaT alleen Java Runtime Environment (JRE) nodig heeft, dat voor zowel Windows, Mac en Linux beschikbaar is en vrijwel altijd standaard met het besturingssysteem wordt meegeleverd.
Zowel Wordfast als OmegaT zijn goede en eenvoudig te bedienen CAT-tools. Hoewel de gebruikersinterface van OmegaT op het eerste gezicht een beetje simpel overkomt, heeft het programma toch een paar aantrekkelijke voordelen, zoals het werken in projecten en een uitstekende zoekfunctie. Het voordeel van Wordfast is natuurlijk de volledige beschikbaarheid van alle functies van Word. Maar wie HTML of XHTML bestanden wil vertalen, zou zeker eens OmegaT moeten proberen. Over de kosten gesproken: Een licentie voor de volledige versie van Wordfast kost 150 - 250 euro, OmegaT is open source software en dus vrij beschikbaar.